fotografie tijdens oorlog en bevrijding

Fotografie tijdens oorlog en bevrijding

In mei herdenken we in Nederland jaarlijks de oorlogsslachtoffers en vieren we onze vrijheid. Op 4 mei houden we 2 minuten stilte, en op 5 mei herdenken we de bevrijding van de Duitsers. Vanaf de uitvinding van de fotografie werden beelden vastgelegd van oorlog én bevrijding. Wij van Xpozer, allemaal groot fotografiefans, vroegen ons af: in hoeverre heeft fotografie tijdens oorlog en bevrijding een rol gespeeld? We zochten het uit aan de hand van enkele grote en bekende voorbeelden. 

Het begin van oorlogsfotografie

Fotografie werd rond 1826 uitgevonden. Eindelijk, na eeuwen van mooie, maar trage schilderkunst, kon men binnen veel kortere tijd de werkelijkheid vastleggen in één stilstaand beeld. Al snel na de uitvinding mocht de camera overal mee naartoe, zo ook naar het slagveld. De eerste camera’s hadden nog wel behoorlijk wat tijd nodig om een foto te maken. Daardoor was het nog niet mogelijk bewegende beelden vast te leggen.

De eerste oorlogsfoto’s waren daarom voornamelijk beelden van de slachtoffers en andere restanten van de strijd. Al gauw werd er steeds creatiever omgegaan met de werkelijkheid, om de beelden wat spannender te maken. Ook zonder Photoshop was men al flink bezig met nabewerking en enscenering. 

Door de ontwikkeling in cameratechnieken konden steeds beter ook bewegende beelden worden vastgelegd en kwam de oorlogsfotograaf steeds dichter bij de strijd. Zo kon de beroemde foto van Amerikaans oorlogsfotograaf Robert Capa ‘The Falling Soldier’ (De vallende soldaat) gemaakt worden tijdens de Spaanse Burgeroorlog, precies op het moment dat deze werd neergeschoten.

Robert Capa’s ‘The Falling Soldier’

Oorlogsfotografie werd steeds gevaarlijker. Toch zijn er nog altijd oorlogsfotografen die het aandurven om zich in oorlogsgebieden te begeven. Zij hopen dat hun werk mensen aan het denken zet, en dat de gebeurtenissen die zij vastleggen, niet herhaald zullen worden. Dat zij op een dag vervroegd met pensioen kunnen, omdat er geen oorlogen meer zijn om te fotograferen.

Fotografie tijdens de Eerste Wereldoorlog

In het begin van de Eerste Wereldoorlog zag het leger nog geen voordelen van het fotograferen van de oorlog. Langzamerhand snapten ze steeds beter dat ze hiermee de zienswijze van het publiek konden beīnvloeden. De eerste oorlogsfotografen werden aangesteld, en een nieuwe beroepsgroep was ontstaan.

Verdun, 1916, Jules Cervais-Courtellemont

De Eerste Wereldoorlog was één van de eerste grote gebeurtenissen in de geschiedenis die in kleur konden worden vastgelegd door fotografie. De felle kleuren in deze foto doen de situatie bijna vrolijk overkomen. In de Eerste Wereldoorlog was fotografie dus voor het eerst een middel dat werd ingezet om het volk aan te spreken.

Fotografie tijdens de Tweede Wereldoorlog

In de Tweede Wereldoorlog werd fotografie als propagandamiddel gebruikt. Persbureaus werden overgenomen door de Nazi’s. In het veld werden zowel professionele fotografen als soldaten foto-opdrachten meegegeven. Het waren specifieke opdrachten, bijvoorbeeld om bepaalde mensen op bepaalde manieren te fotograferen. Zo werden bijvoorbeeld foto’s gemaakt van zittende krijgsgevangenen met donkere huidskleur. De Duitse soldaten stonden naast hen en keken letterlijk neer op deze door hen genoemde ‘Untermensch’. Ook werden veel foto’s gemaakt waarop de Duitse soldaten stoer poseerden.

De Nazi’s maakten gebruik van het waarheidsgetrouwe imago van fotografie om hun eigen waarden door te drukken. Daarbij kwam dat mensen die niet konden lezen ook bereikt konden worden. De Nazi’s namen persbureaus over en verplichtten fotografen hun propaganda te laten uitvoeren. Tijdens deze oorlog werd veel gefotografeerd en zijn verschillende kanten van het verhaal te zien.

Fotografie tijdens de Vietnamoorlog

Tijdens de Vietnamoorlog speelden de media een grote rol in het vormen van de publieke opinie. Dagelijks kon iedereen nieuwe beelden zien op televisie. Het werd veel mensen al gauw duidelijk dat het hier ging om een nutteloze oorlog, tegen een onschuldig volk. Er werd in de VS en Europa geprotesteerd tegen de oorlog. Er is een aantal foto’s enorm beroemd geworden, zoals onderstaande foto van Eddie Adams, momenten voor de executie van Vietcongstrijder Nguyen Van Lem.

Saigon Execution, Eddie Adams 1968

Een andere wereldberoemde foto, die het leed van de Vietnamese onschuldigen goed verbeeldde, is onderstaande foto van kinderen die wegrennen na een napalmbombardement. Het naakte meisje, wiens kleding weggeschroeid was door napalm, was in die tijd reden de foto niet te publiceren. Gelukkig was er een journalist in Saigon die de grote nieuwswaarde van de foto inzag, en na enige bewerking gaf hij de foto vrij voor publicatie.

Napalm Girl, Nick Ut van Associated Press

In de Vietnamoorlog zorgde fotografie dus voor vreselijke beelden, die tot gevolg hadden dat mensen in verschillende landen de straat op gingen om te demonstreren.

Sociale media tijdens oorlog

Sinds de opkomst van sociale media heeft iedereen de kans foto’s te delen. Met elkaar, maar ook met de traditionele media. Omdat in sommige delen van de wereld de traditionele media niet worden vertrouwd, en zelfs worden ingezet voor propaganda-doeleinden, zien we steeds meer fotografie van ‘gewone’ burgers. Deze fotografie voelt vaak echter en dichter bij de waarheid. Door de anonimiteit die het internet biedt, de kwaliteitsfoto’s die een simpele mobiele telefoon al kan maken en het gemak waarmee foto’s bewerkt kunnen worden, is het wel steeds lastiger verschil te zien tussen wat echt is en wat niet.

Fotografie tijdens deArabische Lente

In 2010 zijn er veel protesten van burgers in verschillende Arabische landen in Noord Afrika en het Midden Oosten. Deze periode wordt de Arabische Lente genoemd. Duizenden mensen gingen de straten op in protest tegen dictatoriale regimes, de hoge werkloosheid en corruptie. Omdat er veelal van persvrijheid (bijna) geen sprake is, gebruikten burgers verschillende sociale media om op te roepen voor protesten, maar ook om de buitenwereld te laten weten wat er gaande is in hun land. Vele foto’s werden dagelijks via sociale media verspreid.

Een beroemd moment aan de voet van deze revolutie was die waarin de Tunesische straatverkoper Bouazizi zichzelf in brand stak uit protest tegen een politie-agente die zijn handelswaar afnam, omdat hij geen vergunning had. Omdat dit de enige manier voor Bouazizi was om geld te verdienen, pleegde hij deze wanhoopsdaad. Hierna volgden meer mensen zijn voorbeeld. De heftige foto’s staan velen op het netvlies gebrand en hebben veel mensen beïnvloed.

Mohamed Bouazizi in vlammen, fotograaf onbekend, 2010

Fotografie tijdens Bevrijding.

Na oorlogen zien we graag de foto’s van de bevrijding. Feestende mensen en goede berichten, daar is men na oorlog wel aan toe. Één van de beroemdste bevrijdingsfoto’s is deze foto van een matroos die een verpleegster innig zoent.

Op Times Square werd deze beroemde zoen gefotografeerd net na afloop van de Tweede Wereldoorlog. 
VJ Day at Times Square, New York, NY, 1945, Alfred Eisenstaedt © AFP
In New York wordt een dag na de dood van Hitler het einde van de oorlog gevierd, AP Photo
2 mei 1945, Yevgeny Khaldei, Berlijn

Last but not least, de overwinning van de Russen in Berlijn. De foto werd in scène gezet dagen nadat de vlag er voor het eerst werd gehesen op het Rijksdaggebouw, en later ook nog flink bewerkt, maar het is een wereldberoemd beeld geworden van Yevgeny Khaldei, in opdracht van de Sovjet Unie. De overwinning werd met deze foto trots gevierd.

Conclusie

Dit artikel is slechts een kleine blik op de invloed van fotografie op oorlog en vrede, toch geeft het een indruk van het belang van fotografie om een verhaal te vertellen of te beïnvloeden. Fotografie heeft een enorme invloed op hoe de burger oorlogen zagen en beoordeelden.

De komst van internet en sociale media gaf fotojournalisten niet meer het alleenrecht op het publiceren van beelden en verhalen omtrent oorlog, maar gaf iedereen dit, ook de ‘gewone’ burger. Hierdoor werd het niet meer alleen een eenzijdig propagandamiddel, maar werd een completer verhaal verteld. Fotografie werd vanaf het bestaan van het medium ingezet om belangrijke verhalen te vertellen, of te versterken. Mijn gok, en mijn hoop, is dat het dit altijd zal blijven doen.

Wij van Xpozer wensen iedereen een mooie Bevrijdingsdag toe!